ارغوان ادب

          * تورج هاشمي / دره شهر     

پرندگان در فرهنگ ايراني و ادب فارسي حضور ديرينه و گسترده اي دارند .صداي خوش پرندگان و نيز زيبايي هاي خاص هر پرنده مخصوصا رنگ پرها همواره مورد توجه خاص شاعران پارسي گو بوده است،چه پرندگان اساطيري و تخيلي چه پرندگان واقعي ،شاعران ونويسندگان پرندگان را با توجه به و يژگي هاي طبيعي و خاص هر پرنده در رمز هاي مختلف به كار برده اند واز آن ها  حكايت ها ساخته اند .پرندگان در شعر عرفاني روح وجان هايي هستند كه در سير و صعود به سوي عشق و حقيقت گاهي كندرو و نا توانند و گاه بلند پرواز و واصل به حق. ابن سينا اولين كسي است كه معراج روح را از عالم خاك به سوي افلاك در رمز پرواز مرغ و عبور او از كوه ها بيان كرده است.(1)

بلبل نام هر يك از پرندگان نوع لو سكينيا (LuScinia   )   از راسته ي گنجشك ها و دسته ي دنداني نوكان ،داراي جثه اي كوچك ، پرهاي پرپشت قهو هاي مايل به سرخ ،در زير شكم سفيد مايل به خاكستري و در زير سينه تيره تر. شهرت عمده ي بلبل به خاطر آواي خوش و دلنشين اوست .بلبل واژه اي  مشترك تازي وفارسي و جمع آن بلبال و بلبيل است .از او با نام هايي چون : عندليب ،هزار داستان ،هزار آواز ، هزار آوا ، زندباف و زند لاف زند خوان ،مرغ چمن ، مرغ سحر و.... ياد شده است . در شعر فارسي از او با صفاتي مثل: خوش الحان ،خوش نغمه ، خوش آهنگ، خوش نوا ،خوش ترانه ،خوش نواز ،شيرين نفس ، آتشين زبان ، آتش نوا ، رنگين نوا ، نوا ساز ،نوا پرواز ، بلند صفير ،شوخ زبان ،هنگامه طراز ، شوريده ، بي درد ،داستان سراي ،شيداو........ ودر شعر حافظ از او به :بلبل بيدل ، بلبل خوش الحان ،بلبل صبا ، صبور ،عاشق و غزل خوان ، بلبل مطبوع خاطر حافظ ، عندليب شيدا و فصاحت ، مرغ چمن ، مرغ سحر ،هزار آوا و...... ياد شده است.بلبل و عشق ودل دادگي هاي او به گل از دير باز موضوع شعر بسياري از شاعران بوده است . اما به درستي معلوم نيست كدام  شاعر براي نخستين بار بلبل را عاشق خوانده است. از رودكي سمر قندي بيتي هست كه مي گويد :

بلبل همي بخواند در شاخسار بيد                 سار از درخت سرو مرا او را شده مجيب

اين بيت  به صورت زير نيز نقل شده است :

بلبل همي بخواند يار از درخت سرو            وز شاخ بيد يار مر اورا بشد مجيب

همان طوري كه ملا حظه مي شود در اين بيت مخا طب بلبل يار او (جفت بلبل) است.

گاه بلبل تا جايي مورد علاقه و توجه شاعران خوش ذوق بوده است كه از نام بلبل براي تخلص شعري خويش استفاده كرده اند؛ طالب آملي از شاعران خوش قريحه ي سبك هندي در بيت زير خود را بلبل آمل مي داند !

طالب ،زبان طوطي ، دهلي نژاد را              جزدر دهان بلبل آمل نديده ام  

 و محمد حسن خان ،ملك الشعراي ثاني واژه ي عندليب را به عنوان تخلص خود برگزيده است .

داستان ها و حكايات فراواني در متون ادب فارسي از بلبل مي توان يافت ؛مانند: حكايت بلبل و مور در كليات  سعدي ، بلبل و باز در مخزن الاسرارنظامي وبلبل وزاغ درحديقه   الحقيقه ي سنايي غزنوي . بلبل در شعر عرفاني اغلب رمزي از انسان سرگشته وعاشق است . درحديقه ي سنايي در داستان بلبل و زاغ :

بود در روم بلبل وزاغي               هر دو را آشيانه در باغي

زاغ دايم به گرد باغ درون            مي پريدي ميان راغ درون

بلبلك شاد در گلستان ها                   مي زداز را ه عشق دستان ها

                                                                 (حديقه ص410)

بلبل نماد مردماني است كه به ظواهر دنيا توجه دارند . آنان مغرور و فريفته ي خوش آوازي و زيبايي خود (امتيازات دنيايي) هستند واز فاني بودن اين امورات غافل.دكتر تقوي در شرح اين داستان مي نويسد : «سنايي به دام افتادن بلبل وزاغ را نزول يك بلا (ما نند هنگامه ي مرگ ) دانسته كه در آن همه يكسان وبرابرند»(2).

در منطق الطير عطار، بلبل اولين پرنده اي است كه براي نرفتن به سوي سيمرغ بهانه جويي مي كند .او مي گويد : كتاب عشق را خوانده است وكسي را در عشق كامل نمي داند تا از آن كتاب براي او بخواند. بلبل در اين داستان نماد انسان هاي جمال پرست وظاهر بين است. بندگاني هستند كه در بند ظواهر دنيا گرفتار شده اند و همين لذت حقير، مانع حركت او به سوي حق مي شود .در تمثيل عندليب باغ عشق ،عندليب رمزي از انساني است كه گرفتار نفس بديمن شده است  :

مرحبا اي عندليب باغ عشق

ناله كن خوش خوش ز درد وداغ عشق

چند پيوندي زره بر نفس شوم

 همچو داود آهن خود كن چو موم.                

(منطق الطير بيت 646و649)

بلبل در مثنوي معنوي ،غزليا ت حافظ وسعدي نيز اغلب رمزي از عاشق است :

هم  نه اي بلبل كه عاشق وار زار            خوش بنالي در چمن  در لاله زار

بلبلان در ذكر وتسبيح اند رو                     خوش سرايان در چمن بر طرف جو

                                                                                   (مثنوي2/2566)

گه چون نسيم با گل راز نهفته گفتن            گه سر عشق بازي ازبلبلان شنيدن

(حافظ4/392)

روي تو كس نديد وهزارت رقيب هست            درغنچه اي هنوز وصدت عند ليب هست

                                                                                                      (حافظ1/631)

نفس خروس بگرفت كه نوبتي بخواند               همه بلبلان بمردند ونماند جز غرابي

                                                                                  (سعدي ص713)

در مثنوي گاهي نيز رهرو عشق وطالب حق واهل طريقت است وگاه به كنايه منظور حسام الدين چلبي پيش از سير وسلوك است (دفتر دوم):

بلبلان گرد شكوفه ي پر گره                    كه از آن چه مي خوري ما را بده

                                                                            (مثنوي 5/2562)

بلبلي زين جا برفت وباز گشت                 بهرصيد اين معاني باز گشت

                                                                             (مثنوي2/8)

منابع وماخذ

1-دانش نامه ي ادب فارسي ،به سرپرستي حسن انوشه،ج1-موسسه فرهنگي دانش نامه-تهران -1357

2- مقاله عندليب فصاحت،دكتر ابوالفضل مصفا،مجله ي گلچرخ،شماره20،مرداد77

3- گزيده اشعار رودكي ،دكتر جعفر شعار ودكتر حسن انوري- امير كبير – تهران-1369

4- منطق الطير –سيد صادق گوهرين –انتشارات علمي- 1370

5- خلاصه مثنوي، بديع الزمان فروزان فر – نثر آذر -1370

6- حكايت هاي حيوانات درادب فارسي- دكتر محمد تقوي- روزانه-1376

7- شرح جامع  مثنوي معنوي- كريم زماني- اطلاعات ،1377

8- ديوان غزليا ت حافظ- دكتر خليل خطيب رهبر- صفي عليشاه- 1371

9- حديقه الحقيقه- سناسس غزنوي- تصحيح مدرس رضوي- دانشگاه تهران-1374

10-فرهنگ اطلاعات تعبيرات عرفاني- دكتر سيد جعفر سجادي- كتابخانه ي طهوري- 1373

11- كليلت سعدي- تصحيح محمد علي فروغي- ميلاد- 1375

12- رمز وداستان هاي رمزي- دكتر تقي پور  نامدار يان- 1375